ukazał się właśnie "Trener* akademicki. Prawo rzymskie" autorstwa Wojciecha Dajczaka, Tomasza Giaro i Franciszka Longchamps de Bérier zawiera tablice chronologiczne, łacińskie maksymy prawnicze z komentarzem, przedstawia dzieje prawa rzymskiego w powiązaniu z rozwojemeuropejskiego prawa prywatnego,a przede wszystkim zawiera wybór oryginalnych rzymskich kazusów - wyjaśnionych i przedstawionych w kontekście rozwiązań współczesnego prawa
 Wstęp: Oddawany do rąk czytelnika „Trener akademicki – prawo rzymskie” zaplanowaliśmy nie tylko jako pomoc w wykładzie, prowadzonym na podstawie wydanego przez PWN podręcznika „Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego”. Nie chcieliśmy, aby służył wyłącznie jako zeszyt ćwiczeń w dydaktyce, prowadzonej na pierwszych latach wydziałów prawa i administracji. Opracowaliśmy go jako autonomiczny przewodnik dla zainteresowanych proponowaną w nim tematyką. Wobec licznych, docierających do nas opinii mamy uzasadnioną nadzieję, że sięgną po „Trener akademicki” aplikanci i praktycy, wspominający z przyjemnością i z uznaniem prawo rzymskie ze swych studenckich lat. Ufamy, że propozycja zawarta w książce będzie uznana za przystępną przez nie-prawników, którzy chcieliby poznać jedną z trzech podstaw europejskiej cywilizacji. Na wydziałach prawa i administracji „Trener akademicki” przyda się w prowadzeniu zajęć z dwóch przedmiotów objętych programami studiów prawniczych: prawo rzymskie i łacińska terminologia prawnicza. W dydaktyce prawa rzymskiego ma pomóc w animacji ćwiczeń z tego przedmiotu jako dyskursu o społecznej funkcji prawa prywatnego, o leżących u jego podstaw wartościach, o sensie i granicach kontynuacji prawa. Prawo rzymskiego stanowi jeden z najbogatszych w dziejach ludzkości obszarów doświadczenia, pozwalających na tego rodzaju dyskusję. Przedstawione w „Trenerze akademickim” kazusy nie zostały wymyślone współcześnie na potrzeby nauczania na I roku studiów prawniczych. Pochodzą one bowiem z wystarczająco bogatej i dla nas skarbnicy, jaką stanowią rzymskie źródła prawnicze, a zwłaszcza Digesta justyniańskie. Prócz typowo szkolnych przykładów, używanych przez jurystów głównie jako ilustracja i komentarz, daje się znaleźć wiele bardzo złożonych kontrowersji. Szeroka dyskusja rzymskiej jurysprudencji nad nimi nie pozwala oczekiwać, że istnieje tam tylko jedno właściwe rozwiązanie, które można by następnie egzekwować od studentów. „Trenera akademickiego” nie zbudowaliśmy wszelako jako zbioru tekstów, które miałyby dać pełny obraz prawa antycznego Rzymu. Ze wskazanego doświadczenia wybraliśmy przypadki, które – naszym zdaniem – ułatwią studentom zrozumienie podstawowych pojęć prawa prywatnego i kwestii kluczowych w ramach wskazanego dyskursu. Tak zorientowany wybór kazusów opiera się na czytelnych osiach. Dostępne czytelnikom w wielu zbiorach przedstawienie łacińskich maksym prawniczych rozbudowaliśmy o odniesienia do współczesności. Staraliśmy się też zaznaczyć, że są stosunkowo często wykorzystywane w argumentacji prawniczej, a właściwe im treści niejednokrotnie znajdują kontynuację w kodyfikacjach cywilnych. Wskazane ujęcie prezentacji łacińskich maksym wydaje się czynić „Trener akademicki” szczególnie użytecznym w dydaktyce z zakresu przedmiotu łacińska terminologia prawnicza, którego podstawowym celem jest przedstawienie jej obecności i użyteczności w dzisiejszym języku prawniczym. Prawo spadkowe z kolei pokazujemy z perspektywy wykładni ostatniej woli zmarłego wobec zmiany okoliczności, do jakich doszło już po śmierci testatora: przewidywanych przez niego i nieprzewidywanych. Natomiast w kazusach ze zobowiązań powinno być widać nawet kilka osi. Po pierwsze rozwój zakresu ochrony prawnej w rzymskich zobowiązaniach mimo dogmatycznych ograniczeń, jakie wynikają z nominalizmu kontraktowego i deliktowego oraz łączenia uprawnień z przyznaniem odpowiedniej skargi. Po drugie przekonanie, że zasada sprawiedliwości wymiennej, formułowana też w słowach suum quique tribuere, jest fundamentem i jednym z podstawowych drogowskazów rozwoju prawa prywatnego w naszej tradycji prawnej. Prawo zobowiązań, ale też prawo rzeczowe, daje plastyczne przykłady takiej ewolucji. Po trzecie pogląd, że prawo prywatne – a w szczególności prawo obligacyjne – ma za cel pomagać w porządkowaniu i rozwiązywaniu spraw życia codziennego. Dlatego dogmatyczny kształt zobowiązań łączy się z poszukiwaniem efektywnych ekonomicznie, użytecznych w praktyce rozwiązań. Po czwarte myśl, że jednym odwiecznych problemów prawa prywatnego, znajdującym szereg czytelnych przykładów na obszarze zobowiązań jest poszukiwanie równowagi między zasadą sprawiedliwości a ekonomiczną racjonalnością oraz przewidywalnością prawa. Autonomiczna jurysprudencja znana jest tylko prawu rzymskiemu, w którym wykładnia stanowiła kolektywne dzieło rozciągniętej w czasie wspólnoty prawników. Toteż jednym z głównych celów naszej książki jest pokazanie pracy prawnika. W Rzymie polegała ona na wykładni istniejącej wykładni, poddawanej stałej aktualizacji przez nowe generacje prawników. Ich dzieła stawały się źródłem prawa, jednak o charakterze raczej perswazyjnym niż imperatywnym. Metody pracy jurysprudencji udaje się poznać tylko na przykładzie konkretnych rozwiązań, a więc wspominanych wyżej kazusów. Dlatego właśnie ich omówienie oraz wskazanie antycznych, a przede wszystkim współczesnych odniesień, stanowi podstawę konstrukcyjną nowego „Trenera akademickiego”. Mamy nadzieję, że czytelnik łatwo dostrzeże, dlaczego jurysprudencja stała się zbiorowym ustawodawcą, który wszelako zamiast rozkazywać – dyskutował. Ponieważ zaś traktujemy prawo rzymskie przede wszystkim jako dorobek myśli prawniczej, szczegółowe rozważenie przynajmniej wybranych kontrowersji i prześledzenie niektórych debat jurysprudencji pozwoli – jak sądzimy – pokazać, o jakie wartości w prawie może chodzić i jak prawo służy ich realizacji. Chcemy, aby wykorzystanie „Trenera akademickiego” w ramach ćwiczeń z prawa rzymskiego pomagało w formowaniu takiego myślenia o prawie prywatnym, jakie zdaje się nieodzowne współcześnie, to znaczy w czasach gwałtownych przemian kulturowych, technologicznych i społecznych, którym towarzyszą prace, zmierzające do zbudowania ponadnarodowych zasad i zbiorów prawa prywatnego. Przyjęciu takiej perspektywy spojrzenia na prawo rzymskie ma właśnie pomóc powiązać problemy podjęte niegdyś w prawie rzymskim z ich rozwiązaniami w wybranych kodyfikacjach cywilnych; gdy zaś to możliwe źródłowo – również w Common Frame of Reference, czyli najnowszym projekcie harmonizacji prawa prywatnego w Europie. Dla ułatwienia lektury wszędzie zamieszczono parafrazy tekstów oryginalnych kazusów, dyskutowanych przez rzymskich jurystów. Istota tych parafraz polega na oddaniu sensu rzymskiego tekstu w formie językowej najbliższej współczesnemu językowi prawniczemu. W tym zakresie zawarte w „Trenerze akademickim” parafrazy łacińskich tekstów wspomagają dostępne tłumaczenia rzymskich źródeł prawnych na język polski, przy czym jednak nie mogą ich zastąpić. Oczywiście, szersze sięgnięcie do dorobku w zakresie tłumaczenia rzymskich tekstów prawnych może wzbogacić pracę z niniejszym zbiorem. Jego układ jest następujący. Główne źródło przytaczamy w środkowej kolumnie. Po lewej stronie określamy problem prawny, a poniżej wskazujemy inne starożytne źródła, nazywane pokrewnymi. W prawej kolumnie jest miejsce na komentarz, po którym mogą nastąpić odniesienia do współczesnych regulacji kodeksowych. Jak w przypadku podręcznika, liczymy na uwagi czytelników. Zdajemy sobie sprawę z tego, że nie napłyną zbyt szybko. Będą je bowiem w stanie poczynić rzeczowo ci, którzy w szerszym zakresie poprowadzą dydaktykę na podstawie „Trenera akademickiego – prawo rzymskie” lub dopiero skorzystają z niego na zajęciach podczas swych studiów bądź odbywanej aplikacji. SPIS TREŚCI Wstęp 5 Wykaz skrotow 7 Rozdział 1. Historia i tradycja prawa rzymskiego 9 1.1. Tablice synoptyczne (Tomasz Giaro) 9 1.2. Łacińskie maksymy prawnicze (Wojciech Dajczak) 15 Rozdział 2. Kształtowanie i ochrona praw prywatnych 37 2.1. Kształtowanie praw prywatnych – czynności prawne (Tomasz Giaro) 37 2.1.1. Czynności abstrakcyjne 37 2.1.2. Motyw a warunek i polecenie 39 2.1.3. Wykładnia czynności prawnych 40 2.1.4. Wady czynności prawnych 43 2.1.5. Konwalidacja i konwersja 47 2.1.6. Zastępstwo przy czynnościach prawnych 50 2.2. Ochrona praw prywatnych (Franciszek Longchamps de Berier) 55 2.2.1. Ochrona praw prywatnych – schemat 55 2.2.2. Trzy formy procesu rzymskiego 55 2.2.3. Rodzaje powodztw procesu legisakcyjnego 56 2.2.4. Proces formularny: typy skarg i przykłady formuł 57 2.2.4.1. Formuły w kwestiach prejudycjalnych 57 2.2.4.2. Skargi cywilne 58 2.2.4.3. Skargi pretorskie 63 Rozdział 3. Osoby i rodzina 67 3.1. Prawo osobowe (Tomasz Giaro) 67 3.1.1. Zdolność prawna osob fi zycznych 67 3.1.2. Zdolność do czynności prawnych 72 3.1.3. Czynność prawna kulejąca 73 3.1.4. Zdolność do nabycia posiadania 74 3.1.5. Osoby prawne korporacyjne 75 3.1.6. Osoby prawne fundacyjne 76 3.2. Rodzina (Franciszek Longchamps de Berier) 77 3.2.1. Władza ojcowska 77 3.2.2. Małżeństwo 79 3.2.2.1. Posag 79 3.2.2.2. Skutki majątkowe małżeństwa 81 3.2.3. Piecza prawna: opieka i kuratela 84 3.2.3.1. Opieka a kuratela 84 3.2.3.2. Typy kurateli 84 Rozdział 4. Spadki (Franciszek Longchamps de Berier) 85 4.1. Głowne zasady prawa spadkowego 85 4.2. Treść testamentu 85 4.2.1. Ustanowienie dziedzica 85 4.2.2. Substytucja pospolita 90 4.2.3. Substytucja pupilarna 94 4.2.4. Wydziedziczenie 98 4.2.5. Legaty 100 4.2.6. Fideikomis 108 4.2.7. Kodycyle 110 4.2.8. Klauzula kodycylarna 111 4.2.9. Wyzwolenia 112 4.2.10. Przykłady rozrządzeń: 114 Rozdział 5. Posiadanie i prawa rzeczowe (Tomasz Giaro) 115 5.1. Posiadanie 115 5.1.1. Nabycie i utrata posiadania 115 5.1.2. Ochrona posiadania 123 5.2. Własność 126 5.2.1. Pochodne nabycie własności 126 5.2.2. Zasiedzenie 131 5.2.3. Pierwotne nabycie własności 136 5.2.4. Ochrona własności 139 5.3. Prawa na rzeczy cudzej 145 5.3.1. Służebności gruntowe 145 5.3.2. Służebności osobiste 151 5.3.3. Emfi teuza i superfi cies 155 5.3.4. Zastaw 157 Rozdział 6. Zobowiązania (Wojciech Dajczak) 163 6.1. Pojęcie zobowiązania 163 6.2. Źrodła, historyczny rozwoj i systematyka zobowiązań 164 6.2.1. Źrodła zobowiązań 164 6.2.2. Zobowiązania ex contractu 165 6.2.3. Nominalizm kontraktowy 166 6.3. Konkurencja skarg in personam 168 6.4. Poszerzanie zakresu ochrony prawnej (actio utilis) 170 6.5. Ekonomiczna racjonalność jako czynnik rozwoju prawa zobowiązań 172 6.5.1. Ułatwianie obrotu dobrami majątkowymi 172 6.5.1.1. Umorzenie zobowiązania i przekaz 172 6.5.1.2. Przelew wierzytelności 173 6.5.1.3. „Realny” charakter kontraktu pożyczki 175 6.5.1.4. Ogolne warunki umow 176 6.5.1.5. Świadczenie na rzecz osoby trzeciej 177 6.5.1.6. Sprzedaż rzeczy nieistniejącej w chwili zawarcia kontraktu 178 6.5.2. Poszukiwanie rozsądnego ekonomicznie rozkładu ryzyka kontrahentow 179 6.5.2.1. W poszukiwaniu rownowagi pomiędzy ryzykami i korzyściami stron kontraktu 179 6.5.2.1. Uchwycenie i określenie stref ryzyka stron kontraktu 181 6.6. Zasada sprawiedliwości jako czynnik rozwoju prawa zobowiązań 184 6.6.1. Wina jako przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej 184 6.6.1.1. Budowanie wzorcow staranności kontrahenta 184 6.6.1.2. Precyzowanie pojęcia winy akwiliańskiej 186 6.6.2. Zasady ustalania odszkodowania 189 6.6.3. Rozszerzanie odpowiedzialności poza granice winy 191 6.6.4. Likwidacja przypadkow bezpodstawnego wzbogacenia 194 6.6.5. Słuszność a zakres swobody interpretacji 197 |
